Từ ngày 01/01/2026, Thông tư 99/2025/TT-BTC chính thức có hiệu lực, thay thế Thông tư 200. Một trong những thay đổi mang tính “cách mạng” nhất nằm ở nghiệp vụ TRÍCH LẬP DỰ PHÒNG. Đã đến lúc kế toán phải thay đổi thói quen “Thuế cho trích bao nhiêu – Kế toán trích bấy nhiêu” để quay về đúng bản chất thực tế của tài sản.
Dưới đây là phân tích chi tiết và bảng so sánh các mức trích lập mới nhất để Quý doanh nghiệp chuẩn bị cho niên độ tài chính 2026.
1. Thay Đổi Tư Duy: Từ “Định Lượng Cứng Nhắc” Sang “Đánh Giá Thực Tế”
Trước đây, đa phần doanh nghiệp áp dụng mức trích lập dự phòng kế toán dựa hoàn toàn theo quy định của Luật Thuế (cụ thể là Thông tư 48/2019/TT-BTC) để tránh chênh lệch số liệu khi quyết toán.
Tuy nhiên, Thông tư 99/2025/TT-BTC yêu cầu tách bạch rõ ràng:
- Mục đích Kế toán: Phản ánh đúng giá trị có thể thu hồi của tài sản tại thời điểm báo cáo (Nguyên tắc thận trọng).
- Mục đích Thuế: Xác định chi phí được trừ theo quy định pháp luật.
Hệ quả: Từ năm 2026, Kế toán được quyền (và bắt buộc) trích lập dự phòng dựa trên bằng chứng tổn thất thực tế, không còn bị bó buộc bởi các mốc thời gian (6 tháng, 1 năm…) nếu chứng minh được rủi ro.
2. Chi Tiết Các Mức Trích Lập Dự Phòng (Áp dụng từ 2026)
A. Dự phòng Nợ phải thu khó đòi (TK 2293)
Đây là khoản mục có sự thay đổi lớn nhất. Thông tư 99 cho phép doanh nghiệp tự xác định mức trích lập căn cứ vào khả năng trả nợ của khách hàng, thay vì áp dụng máy móc tỷ lệ % theo tuổi nợ.
- Tình huống 1: Khách hàng nợ quá hạn 1 năm nhưng tình hình tài chính vẫn tốt, có cam kết trả nợ. Doanh nghiệp có thể trích lập thấp hơn mức 50% hoặc không trích lập.
- Tình huống 2: Khách hàng mới nợ 1 tháng (chưa quá hạn 6 tháng) nhưng đã tuyên bố phá sản. Doanh nghiệp trích lập ngay 100% (Trong khi theo quy định cũ của Thuế thì chưa được trích).
B. Dự phòng Giảm giá hàng tồn kho (TK 2294)
Kế toán cần tính toán Giá trị thuần có thể thực hiện được (NRV) cho từng mã hàng.
- Công thức: Mức dự phòng = Giá gốc – NRV
- Lưu ý quan trọng: Nếu giá nguyên vật liệu đầu vào giảm, nhưng giá bán thành phẩm đầu ra không giảm (vẫn có lãi) thì KHÔNG được trích lập dự phòng cho nguyên vật liệu đó.
C. Dự phòng Đầu tư tài chính (TK 2291, 2292)
Đối với các khoản đầu tư vào đơn vị chưa niêm yết: Trích lập khi khoản đầu tư bị suy giảm giá trị (dựa trên báo cáo tài chính của đơn vị nhận đầu tư hoặc thẩm định giá), không chỉ đơn thuần dựa vào việc đơn vị đó lỗ hay lãi.
3. Bảng So Sánh: Quy Định Cũ (Tư duy theo Thuế) vs. Thông Tư 99 (Mới)
Để kế toán dễ hình dung sự khác biệt và chuẩn bị giải trình, dưới đây là bảng đối chiếu chi tiết:
| Nội dung | Cách làm cũ / Quy định Thuế (Tham chiếu TT 48) | Cách làm mới theo Thông tư 99 (Từ 01/01/2026) |
| 1. Căn cứ trích lập Nợ phải thu | Dựa chủ yếu vào thời gian quá hạn ghi trên hợp đồng. | Dựa vào khả năng thu hồi thực tế và bằng chứng rủi ro. |
| – Quá hạn 6 tháng đến < 1 năm | Trích 30%. | – Không quy định tỷ lệ cứng. – Kế toán tự ước tính (có thể là 0%, 10% hoặc 50% tùy hồ sơ khách hàng). |
| – Quá hạn 1 năm đến < 2 năm | Trích 50%. | – Tự đánh giá theo thực tế. |
| – Quá hạn 2 năm đến < 3 năm | Trích 70%. | – Tự đánh giá theo thực tế. |
| – Quá hạn từ 3 năm trở lên | Trích 100%. | – Tự đánh giá theo thực tế. |
| – Chưa quá hạn / Mới quá hạn | Không được trích (trừ khi có bằng chứng phá sản được Tòa án công nhận). | Trích ngay 100% (hoặc mức tương ứng) nếu khách hàng phá sản, bỏ trốn, bị truy tố… mà không cần chờ đủ 6 tháng. |
| 2. Hàng tồn kho | So sánh Giá gốc và Giá thị trường. | So sánh Giá gốc và Giá trị thuần có thể thực hiện được (NRV). |
| 3. Xử lý chênh lệch | Số liệu Kế toán và Thuế thường khớp nhau (do làm theo Thuế). | Thường xuyên có chênh lệch. Phải ghi nhận Thuế hoãn lại (TK 243/347) cho phần chênh lệch này. |
4. Kế Toán Cần Làm Gì Để Chuẩn Bị?
Việc chuyển đổi sang Thông tư 99 đòi hỏi kế toán viên bản lĩnh hơn trong việc xét đoán nghề nghiệp.
- Xây dựng Quy chế trích lập dự phòng nội bộ: Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhất tại doanh nghiệp để bảo vệ số liệu trích lập trước cơ quan kiểm toán và thanh tra. Quy chế cần quy định rõ: Khi nào thì trích? Dựa vào bằng chứng nào để trích?
- Rà soát công nợ tồn đọng: Trước thời điểm 31/12/2025, hãy phân loại lại tuổi nợ và đánh giá rủi ro từng khách hàng.
- Làm quen với Thuế hoãn lại: Doanh nghiệp cần chấp nhận việc Lợi nhuận kế toán và Thu nhập chịu thuế sẽ khác nhau. Hãy ôn lại cách hạch toán Tài khoản 243 (Tài sản thuế thu nhập hoãn lại) và Tài khoản 8212 (Chi phí thuế TNDN hoãn lại).
Kết luận: Thông tư 99/2025/TT-BTC trao quyền chủ động, giúp Báo cáo tài chính minh bạch và trung thực hơn. Tuy nhiên, quyền lợi đi kèm trách nhiệm giải trình. Kế toán cần nắm vững bản chất để vận dụng linh hoạt và đúng luật.
Thông tư 99/2025/TT-BTC Link
ThachXuyen DIY Khám phá, Sáng tạo, Tự tay làm nên!